Hans Poelzig w Lwówku Śląskim. Haus Zwirner – Boberhaus.

Hans Poelzig był jednym z najważniejszych architektów niemieckich początku XX wieku, autorem przebudowy lwóweckiego Ratusza. Max Zwirner był lwóweckim aptekarzem, społecznikiem działającym czynnie w ruchach młodzieżowych. Spotkanie tych dwóch nietuzinkowych postaci zaowocowało powstaniem niezwykłej budowli, zwanej Haus Zwirner lub Boberhaus.

Hans Poelzig urodził się 30 kwietnia 1869 r. w Berlinie. W latach 1889 – 1894 studiował w Wyższej Szkole Technicznej w Berlinie – Charlottenburgu, na Wydziale Budownictwa Lądowego. W 1899 r. rozpoczął pracę w Ministerstwie Robót Publicznych jako budowniczy rządowy. W tym roku również ożenił się z Marią Voss. W kolejnych latach przyszło na świat ich czworo dzieci. Rok 1900 był przełomowy dla  jego kariery – Poelzig udał się do Wrocławia i objął stanowisko nauczyciela styloznawstwa w Królewskiej Szkole Sztuki i Rzemiosła Artystycznego. W 1903 r. powierzono mu stanowisko dyrektora szkoły, w 1911 r. przekształconej w Akademię Sztuki i Rzemiosła Artystycznego. Poelzig powołał nowych pedagogów oraz zreformował sposoby nauczania. Dążył do zlikwidowania rozdziału rzemiosła od sztuk pięknych, sięgając do tradycji średniowiecza. Obok nauczania tzw. „sztuki czystej” organizowano warsztaty sztuki stosowanej. Profesor był zdania, że praca pedagogiczna może przynieść oczekiwane skutki tylko wtedy, kiedy będzie powiązana z praktyką. Okazją do realizacji tych założeń były między innymi prace prowadzone przy Ratuszu w Lwówku Śląskim w latach 1903 – 1905. W 1916 r. Poelzig wyjechał z Wrocławia do Drezna, gdzie objął stanowisko architekta miejskiego. Od 1920 r. kierował pracownią mistrzowską na Wydziale Architektury Akademii Sztuki w Berlinie, a w 1923 r. przeniósł się do Wyższej Szkoły Technicznej w Berlinie – Charlottenburgu. W 1924 r. zawarł drugie małżeństwo, z rzeźbiarką Marleną Moeschke. 1 stycznia 1933 r. został dyrektorem Zjednoczonych Szkół Państwowych Sztuki Wolnej i Stosowanej w Berlinie. Po dojściu do władzy nazistów musiał zrezygnować ze stanowiska już 10 kwietnia tegoż roku. W wyniku  nasilających się represji postanowił w 1936 r. wyemigrować do Turcji. Zmarł na krótko przed wyjazdem, 14 czerwca 1936 r. w Berlinie1.

Był wszechstronnie utalentowanym pedagogiem, profesorem architektury, malarzem i scenografem. Jego dzieła to m.in. tereny wystawowe Wystawy Stulecia 1913 r. we Wrocławiu (m. in. Pawilon Czterech Kopuł, Pergola),  Teatr Wielki w Berlinie, biurowiec IG Farben we Frankfurcie nad Menem (dziś Uniwersytet im. Goethego), kościół ewangelicki w Malczycach (dziś Cerkiew Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy), Fabryka Moritz Milch & Co w Luboniu k. Poznania, scenografie filmowe i teatralne.

Max Zwirner urodził się 19.04.1863 r. w Sycowie (Gross Wartenberg), zmarł 07.05.1917 r. w Lwówku Śląskim (Löwenberg/Schlesien). W 1897 r. ożenił się z pochodzącą z Lwówka Elisabeth z d. Schöngarth (ur. 6.05.1873 r.). Mieli trzynaścioro dzieci. Po zamieszkaniu w Lwówku małżeństwo prowadziło tu aptekę. Zwirnerowie czynnie uczestniczyli w ruchu Heimatschutz, podejmującym działania w celu ochrony dziedzictwa kulturowego tzw. „bliskiej Ojczyzny” (Heimat), m. in. przez ochronę przyrody, opiekę nad zabytkami czy świadome kształtowanie krajobrazu. Max Zwirner został  mianowany honorowym opiekunem krajobrazu. Zwirnerowie zaangażowali się także w działalność Wandervogelbewegnung – ruchu młodzieżowego, pionierów niemieckiego skautingu. Praca z młodzieżą zaowocowała pomysłem szerszego rozpropagowania reformatorskich doświadczeń i zajęcia się pracą wychowawczą. Z tego powodu Max Zwirner zrezygnował w 1910 r. z prowadzenia apteki.

Znajomość architekta Hansa Poelziga i małżeństwa z Lwówka Śląskiego nawiązała się podczas przebudowy miejscowego ratusza. Zwirnerowi z pewnością podobał się „śląski”, nawiązujący do tradycyjnego budownictwa charakter prac Hansa Poelziga. Przeznaczeniem nowego domu, „Haus Zwirner”, który miał zaprojektować dla aptekarzy Hans Poelzig, była możliwość wspólnego zamieszkania małżeństwa Zwirnerów z dziećmi i wychowankami (zamiejscowymi uczniami gimnazjum w Lwówku Śląskim), wykorzystywania go do pracy z dziećmi i młodzieżą z rodzin potrzebujących, a także ulokowanie w nim fabryki likierów prowadzonej przez gospodarza.

W sierpniu 1909 r. Hans Poelzig otrzymał od Maxa i Elizabeth Zwirnerów zlecenie wybudowania dla nich domu, który jednocześnie miał służyć jako pensjonat dla chłopców. Miał on powstać na zakupionej przez Zwirnerów działce położonej na stoku wzniesienia, powyżej linii kolejowej Lwówek Śląski – Jelenia Góra. Hans Poelzig dzięki temu mógł zaplanować dwukondygnacyjne przyziemie, które mogło pomieścić m. in. fabrykę likieru, natomiast dom mieszkalny przesunąć do tyłu – dzięki czemu od strony południowej, w kierunku doliny i miasta, powstał duży taras, a wejścia do domu były usytuowane na równi z ziemią. W sumie budowla miała siedem kondygnacji. Na parterze znajdowały się pomieszczenia gospodarcze i kuchenne. Zewnętrzne schody usytuowane po stronie północnej prowadziły na pierwsze piętro do części mieszkalnej z jadalnią, pokojem gościnnym, muzycznym i biblioteką. Na wyższych kondygnacjach znajdowały się sypialnie rodziny Zwirner i wychowanków. Dodano tutaj też wejście od strony wschodniej. Poza tym kondygnacje połączone były wewnętrzną klatką schodową.

Budynek wymurowano z cegły, jedynie wykusze na wyższych piętrach, od północnej i południowej strony wykonano w konstrukcji szkieletowej. Nisko schodzący, sięgający pierwszego piętra dach „ochraniał” korpus budowli. Projektując zewnętrzne elewacje Hans Poelzig nawiązał do swoich wcześniejszych projektów domów jednorodzinnych  Dom został pokryty gruboziarnistym tynkiem w kolorze ochry, podzielonym na pola białymi pasami, podobnie, jak w prywatnym domu architekta. W jednym z listów Poelzig pisał: „Ostatni rzut pokazuje propozycje zgodne z Waszymi zastrzeżeniami. Cały dom jest zamknięty pod szerokim dachem i myślę, że jest niezwykle wygodny i robi oryginalne wrażenie”. Dom Zwirnerów jest ostatnim projektem Hansa Poelziga, który można uznać za realizację indywidualnej koncepcji artystycznej śląskiego wariantu „stylu rodzimego” („Heimatstil”)2.

Dom był gotowy w 1910 r., całość kosztów zamknęła się w 50 000 marek. Umiejscowiony w malowniczym położeniu, w otoczeniu przyrody, z widokiem na panoramę miasta i Szwajcarię Lwówecką, z ogrodem, własnym parkiem i zapleczem rekreacyjnym otrzymał wkrótce nazwę „Fichteneck” – „Świerkowy zakątek”.

Po śmierci Maxa Zwirnera w 1917 r. jego rodzina prowadziła pensjonat dla młodzieży do 1926 r. Wówczas wdowa Elizabeth Zwirner sprzedała dom organizacji studenckiej Schlesische Jungmannschaft, działającej w ramach Akademische Freischar. Otrzymał on nowa nazwę – „Boberhaus”.

Dzięki działaniom podjętym przez Helmuta Jamesa hrabiego von Moltke z Krzyżowej, wówczas studenta prawa i Eugena Rosenstocka, profesora Uniwersytetu Wrocławskiego, historyka prawa i socjologa w 1927 r. powstał Lwówecki Związek Pracy – Löwenberger Arbeitsgemeinschaft, który podjął decyzję o organizowaniu corocznie w ośrodku obozów pracy – Löwenberger Arbeitslager, podczas których przedstawiciele różnych narodowości, różnych warstw społecznych mieli spotykać się, aby wspólnie szukać rozwiązań dla nękających ówczesne społeczeństwo problemów. Obozy odbywały się w ciągu trzech kolejnych lat: 1928, 1929 i 19303.

Fragmenty zebranych relacji wiele mówią o charakterze i przebiegu tych spotkań:

„Te same warunki, które w Kamiennej Górze Wałbrzychu i Nowej Rudzie doprowadziły do nowej sytuacji gospodarczej wymuszają równocześnie nowy kształt współpracy różnych warstw i klas społecznych. Otwiera się szansa, by na tym zapomnianym obszarze wykonać wzorową pracę przemysłowo – pedagogiczną. Dzięki współpracy właścicieli ziemskich, robotników o poglądach socjalistycznych i chrześcijańskich, przedstawicieli przemysłu tekstylnego i wydobywczego, kleru, nauczycieli i młodzieży założono pod koniec grudnia 1927 r. grupę roboczą „Lwówek Śląski”. Będzie ona opracowywała zagadnienia naukowe, socjalno – pedagogiczne i publicystyczne. (…) Jako następny niezbędny krok zaplanowano w dniach od 14 marca do 1 kwietnia 1928 obóz pracy dla przywódców młodzieży pracującej, młodzieży miejskiej i wiejskiej w ośrodku w Lwówku Śląskim”. (Horst von Einsiedel)

„W niedzielę rozstaliśmy się. Za nami trzy tygodnie wspólnego życia z różnymi warstwami narodu. Niektórzy, pomimo różnic światopoglądowych, zrozumieli się lepiej niż tego oczekiwałem. To było rzeczywiście cenne na obozie. Formy walki były ostre, a jednak wszystko toczyło się na bazie rzeczowej dyskusji, a nie prowokacji. Wzajemny szacunek opłacił się. Każdy uważał sprawę drugiego za równie ważną jak własną, co umożliwiło o wiele ostrzejsze przedyskutowanie wielu kwestii. W każdym razie najbardziej pozytywnym punktem jest to, że każdy nauczył się dostrzegać człowieka w swoim przeciwniku politycznym”. (List uczestnika obozu – pracownika przemysłu metalowego ze Zgorzelca)4.

Boberhaus stał się miejscem międzynarodowych spotkań i pracy pedagogicznej. Niestety w latach 30. XX w. pojawiły się trudności finansowe, związane z ogólnoświatowym kryzysem, a także organizacyjne, wynikające z dojścia do władzy nazistów i rozwiązaniu przez nich alternatywnych (wobec Hitlerjugend) grup młodzieżowych. Budynek przejęła, mimo protestów, organizacja Ochotnicza Służba Pracy – FAD, następnie Służba Pracy Rzeszy – RAD. Dom w czasie wojny był wykorzystywany m. in. jako pomieszczenia mieszkalne dla robotników przymusowych oraz lazaret. W 1945 r. budynek został prawdopodobnie zniszczony częściowo przez ostrzał artyleryjski, częściowo przez pożar. Materiały budowlane zostały wykorzystane na odbudowę innych budynków. Dziś z „Haus Zwirner” pozostały jedynie pomieszczenia przyziemia.

Przetrwało jednak coś innego – wynikiem śląskich obozów integracyjnych i współpracy wielu ludzi były narodziny „ducha Kręgu Krzyżowa” – niemieckiego sprzeciwu wobec totalitarnej dyktatury narodowego socjalizmu, a idee, które w latach 30. XX w. realizowane były w działalności Boberhaus są aktualne i nadal rozwijane, choćby przez działalność „Fundacji Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego.

 Tekst: Aleksandra Szymanowicz-Bogdan

1T. Heuss, Hans Poelzig. Das Lebensbild eines deutschen Baumeister, Tübingen, 1948
2Hans Poelzig we Wrocławiu. Architektura i Sztuka 1900 – 1016, red. J. Ilkosz, B. Störtkuhl, Wrocław 2000
3W. Greiff, Das Boberhaus in Löwenberg/Schlesien 1933 – 1937, Sigmaringen 1985
4Obozy integracyjne na Śląsku w latach dwudziestych i trzydziestych, red. E. Rosenstock i C. D. von Trotha, Wrocław 1993